Sebepsiz zenginleşme ve iade borcu

Banka hesabına yanlışlıkla gönderilen para, gönderen ile hesap sahibi arasında geçerli bir hukuki sebep bulunmuyorsa sebepsiz zenginleşme hükümlerine tabi olur. TBK m. 77 uyarınca:

Haklı bir sebep olmaksızın, bir başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen, bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür.

Bu nedenle, paranın hesaba geçmesi tek başına hesap sahibine mülkiyet hakkı kazandırmaz.

Paranın harcanması ve iyiniyet

Paranın harcanması iade borcunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Kişi paranın kendisine ait olmadığını biliyor veya olayın koşullarına göre bunu bilmesi gerekiyorsa, zenginleşme elden çıkarılmış olsa dahi TBK m. 79 uyarınca paranın tamamından sorumlu olabilir. Özellikle gönderenin bildiriminden, banka açıklamasından veya işlem tutarındaki belirgin hatadan haberdar olunmasına rağmen paranın kullanılması, iyiniyet iddiasını zayıflatır.

Yargıtay uygulamasında sehven havalenin iadesi

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2016/8750, K. 2017/5862, T. 30.10.2017 kararında, sehven yapılan havalenin iadesine ilişkin uyuşmazlığın TBK m. 77 kapsamında sebepsiz zenginleşmeden kaynaklandığını belirterek şu değerlendirmeye yer vermiştir (alıntı eksiktir):

dava, davalı banka tarafından davacıya sağlanan internet bankacılığı hizmeti vasıtası ile davacı tarafından, davalı...'ya yapılan havalenin sehven yapıldığı iddiası ile iadesi talebine ilişkin olduğu, TBK'nin 77. maddesine dayalı sebepsiz zenginleşmeden kaynaklı alacak istemine ilişkin olduğu, dava konusu paranın davalı... tarafından sehven kendisinin hesabına yatırılmış olduğunu kabul ettiğ…

Bu yaklaşım, yanlışlıkla hesaba gönderilen paranın hesap sahibinden talep edilebileceğini göstermektedir.

Ceza sorumluluğu doğabilir mi?

İade etmeksizin parayı malik gibi kullanmak ceza sorumluluğu da doğurabilir. TCK m. 160 hükmü, hata sonucu ele geçirilen eşya üzerinde iade etmeksizin veya yetkili mercileri haberdar etmeksizin malik gibi tasarrufta bulunmayı, şikayet üzerine, bir yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla yaptırıma bağlamaktadır. Somut olayda paranın nasıl hesaba geçtiği, kişinin hatayı ne zaman öğrendiği, iade için girişimde bulunup bulunmadığı ve parayı hangi iradeyle kullandığı önem taşır.

Yargıtay 6. Ceza Dairesi, E. 2020/6424, K. 2021/3221, T. 24.02.2021 kararında, hata sonucu verilen paranın iade edilmemesi bakımından mahkumiyet gerektiğini şu ifadelerle belirtmiştir:

sanığın üzerine atılı hata sonucu ele geçmiş eşya üzerinde tasarruf suçundan mahkumiyetine karar verilmesi gerektiği gözetilmeden delillerin takdirinde hataya düşülerek yazılı şekilde beraat kararı verilmesi,

Bununla birlikte ceza sorumluluğu her olayda otomatik olarak doğmaz; kast, hatanın fark edilmesi, iade davranışı ve diğer deliller birlikte değerlendirilir.

Bankaya bildirim ve belgelerin korunması

Bu nedenle hesaba yanlışlıkla gelen paraya dokunulmamalı, banka derhal bilgilendirilmeli ve iade talebi yazılı olarak kayıt altına alınmalıdır. Banka üzerinden yapılan iade işlemine ilişkin dekont ve yazışmalar saklanmalıdır. Böylece hem iade borcunun yerine getirildiği hem de ceza sorumluluğu bakımından önem taşıyan iradi davranışın ortaya konulduğu belgelenebilir.