Bahşiş ve yüzde usulünün hukuki rejimi
Restoran ve kafelerde müşterinin doğrudan çalışana bıraktığı bahşiş ile işverenin kontrolünde toplanan veya hesap pusulasına “servis” ya da “yüzde” adıyla eklenen tutarlar aynı hukuki rejime tabi değildir. İşverenin kontrolünde toplanan veya hesap pusulasına eklenen tutarlar, 4857 sayılı İş Kanunu m. 51 kapsamında işçilere dağıtılması gereken ödemelerdir. Anılan hükümde:
Otel, lokanta, eğlence yerleri ve benzeri yerler ile içki verilen ve hemen orada yenilip içilmesi için çeşitli yiyecek satan yerlerden "yüzde" usulünün uygulandığı müesseselerde işveren tarafından servis karşılığı veya başka isimlerle müşterilerin hesap pusulalarına "yüzde" eklenerek veya ayrı şekillerde alınan paralarla kendi isteği ile müşteri tarafından işverene bırakılan yahut da onun kontrolü altında bir araya toplanan paraları işveren işyerinde çalışan tüm işçilere eksiksiz olarak ödemek zorundadır.
Dağıtım ve kayıt yükümlülükleri
İşveren, bu paraları eksiksiz biçimde dağıtmak ve dağıtımın yapıldığını belgelemek zorundadır. Yüzdelerden Toplanan Paraların İşçilere Dağıtılması Hakkında Yönetmelik uyarınca dağıtımda işyerinde çalışan işçilerin tümü, fiilen çalışılan gün sayısı ve yapılan işe göre belirlenen puanlar esas alınır. İşveren; dağıtıma dayanak belgeleri ve kayıtları saklamalı, yüzdelerin dağıtılacağı işleri, unvanları, puanları ve oranları gösteren çizelgeyi işçilerin görebileceği yerde ilan etmelidir. Bu yükümlülükler, Yönetmeliğin 4, 5, 6, 7, 8, 11 ve 12. maddeleriyle düzenlenmiştir.
Hesap pusulası ve işçi temsilcisine belge verilmesi
İş Kanunu m. 52 gereğince işveren, her hesap pusulasının genel toplamını gösteren belgeyi işçilerin seçtiği temsilciye vermelidir. Hüküm şöyledir:
Yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde işveren, her hesap pusulasının genel toplamını gösteren bir belgeyi işçilerin kendi aralarından seçecekleri bir temsilciye vermekle yükümlüdür. Bu belgelerin şekli ve uygulama usulleri iş sözleşmelerinde veya toplu iş sözleşmelerinde gösterilir.
Ayrıca İş Kanunu m. 37 uyarınca ücret hesap pusulasında asıl ücrete yapılan ek ödemeler ve kesintiler ayrı ayrı gösterilmelidir.
Ücret niteliği ve vergisel değerlendirme
Bahşiş veya yüzde usulüyle elde edilen tutar, çalışanın hizmeti karşılığında sağlanıyorsa ücret kapsamında değerlendirilir. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu m. 61 ücret kavramını,
Ücret, işverene tabi belirli bir işyerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı verilen para ve ayınlar ile sağlanan ve para ile temsil edilebilen menfaatlerdir.
şeklinde tanımlar. Bu nedenle işletmenin bahşişe ilişkin tahsilat, dağıtım ve ödeme kayıtlarını düzenli tutması; ilgili ödemeleri bordro ve muhasebe kayıtlarıyla uyumlu biçimde göstermesi gerekir. Vergisel sonuç, ödemenin niteliği ve ilgili dönemdeki uygulama esaslarına göre belirlenir.
Yüzde usulü ücrette fazla çalışma
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2014/22771, K. 2015/33763, T. 30.11.2015 kararında yüzde usulü ücretin niteliğini şu şekilde açıklamıştır:
Otel, lokanta, eğlence yerleri gibi işyerlerinde müşterilerin hesap pusulalarına belirli bir yüzde olarak eklenen paraların, işverence toplanarak işçilerin katkılarına göre belli bir oranda dağıtımı şeklinde uygulanan ücret sistemine “yüzde usulü ücret” denilmektedir. Yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde fazla çalışma ücreti, 4857 sayılı Kanunun 51 inci maddesinde öngörülen yönetmelik hükümlerine göre ödenir.
Buna göre yüzde usulünde zamsız karşılık ücretin içinde yer alır; fazla çalışma hesabında ayrıca yalnızca yüzde 50 zam farkı esas alınır.
İşletmeler için uygulama önerileri
İşletmeler bakımından en güvenli uygulama, bahşişin toplanma ve dağıtılma yöntemini yazılı bir politika ile belirlemek, tüm tahsilat ve dağıtım kayıtlarını saklamak, hesap pusulalarını ve ek ödemeleri ayrı göstermek ve çalışanlara dağıtım ölçütlerini şeffaf biçimde bildirmektir. Bu uygulama, hem işçilerin paylarına ilişkin uyuşmazlıkları hem de işverenin kayıt ve ispat yükü bakımından doğabilecek riskleri azaltır.